Stres u kota w schronisku i na wolności – co mówią badania naukowe?
W dyskursie publicznym oraz w opiniach wielu różnej jakości ekspertów wciąż żywy jest archaiczny mit, jakoby schronisko dla zwierząt stanowiło bezwzględne piekło. Narracja ta, często powielana w mediach społecznościowych, opiera się na wyobrażeniach rodem z lat dziewięćdziesiątych, kiedy to placówki opiekuńcze faktycznie borykały się z ogromnymi problemami infrastrukturalnymi i wysoką śmiertelnością.
Współczesne próby demonizowania schronisk całkowicie pomijają jednak obecne standardy opieki oraz twarde dane naukowe. Przekonanie, że kot wolno żyjący (nieswojony kot domowy) jest z definicji bytem wolnym i szczęśliwym, a ten sam osobnik przeniesiony do schroniska staje się ofiarą niewyobrażalnego cierpienia, zostało poddane rygorystycznej weryfikacji przez etologów i lekarzy weterynarii. Należy tu wyraźnie zaznaczyć, że w świetle prawa i biologii koty wolno żyjące pozostają zwierzętami udomowionymi, dla których środowisko miejskiej ulicy nie jest bezpieczną ani w pełni naturalną niszą ekologiczną.
Biologiczne wskaźniki dobrostanu
Aby rzetelnie ocenić poziom dobrostanu zwierzęcia, naukowcy odeszli od antropomorfizacji na rzecz mierzalnych parametrów fizjologicznych. Kluczowym biomarkerem wykorzystywanym w badaniach nad przewlekłym napięciem u kotów jest poziom kortyzolu.
Hormon ten może być oznaczany we krwi, ślinie, kale oraz sierści. Analiza próbki sierści pozwala na ocenę długoterminowego obciążenia stresem, ponieważ włosy rosną w określonym tempie. Badając kolejne segmenty włosa odciętego tuż przy skórze, badacze uzyskują dostęp do chronologicznego zapisu aktywności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza z minionych tygodni i miesięcy. Pozwala to na bezpośrednie porównanie fizjologicznego stanu organizmu przed i po trafieniu do placówki opiekuńczej.
Kortyzol obala mity o umieralniach
Wnikliwe badania nad poziomem kortyzolu w sierści kotów schroniskowych dostarczyły wyników, które jednoznacznie przeczą powszechnym opiniom o rzekomej udręce w zamknięciu. W jednym z kluczowych eksperymentów badacze przeanalizowali próbki sierści kotów odłowionych z ulicy i umieszczonych w schronisku. Wyniki pomiarów okazały się niezwykle pouczające dla wszystkich krytyków systemu opieki nad bezdomnymi zwierzętami. Zgodnie z danymi naukowymi średni poziom kortyzolu w sierści przed trafieniem do schroniska, czyli w okresie bytowania na tak zwanej wolności, wynosił 0,74 ng/ml. Z kolei w trakcie pierwszego miesiąca pobytu w schronisku poziom tego samego hormonu spadł do wartości 0,56 ng/ml.
Powyższe dane stanowią twardy dowód na to, że życie na ulicy jest dla domowego kota środowiskiem skrajnie nieprzyjaznym i generującym potężny, przewlekły stres. Zmienne warunki atmosferyczne, nieustanna walka o pożywienie, zagrożenie ze strony drapieżników oraz innych przedstawicieli własnego gatunku stanowią ogromne obciążenie dla organizmu. Schronisko, mimo że stanowi nowe i początkowo obce terytorium, natychmiast eliminuje wiele czynników bezpośrednio zagrażających przetrwaniu. Zapewnienie stałego dostępu do zbilansowanej karmy, opieki weterynaryjnej oraz schronienia przed chłodem sprawia, że fizjologiczne wskaźniki stresu ulegają obniżeniu w stosunku do stanu wyjściowego obserwowanego u kotów bezdomnych.
Wzbogacenie środowiskowe a adaptacja
Oczywiście sam moment odłowienia oraz pierwsze dni w nowym miejscu wiążą się z ostrym stresem adaptacyjnym. Naukowcy udowodnili jednak, że odpowiednie zarządzanie przestrzenią potrafi drastycznie zniwelować to zjawisko.
Wprowadzenie prostych elementów wzbogacających środowisko, takich jak specjalne kryjówki czy drapaki, pozwala zwierzętom znacznie szybciej odzyskać równowagę behawioralną. Badania porównujące koty przebywające w ubogich w zasoby przestrzeniach z tymi, które miały do dyspozycji urozmaicone otoczenie, wykazały, że poziom kortyzolu w sierści tej drugiej grupy potrafi być o połowę niższy. Udostępnienie kotu możliwości realizacji naturalnych wzorców zachowań sprawia, że proces adaptacji przebiega sprawnie, a placówka staje się bezpiecznym przystankiem w drodze do ostatecznej adopcji.
Szkodliwość nienaukowych narracji
Utrzymywanie i powielanie tezy o schronisku jako miejscu kaźni jest działaniem szkodliwym, które nie znajduje oparcia w faktach. Osoby publiczne i internetowi doradcy, którzy bazują na anegdotycznych obserwacjach oraz emocjonalnym przekazie, odciągają uwagę od rzeczywistych potrzeb zwierząt.
Tworzenie negatywnego wizerunku adopcji ze schroniska opiera się często na całkowitym ignorowaniu twardych dowodów naukowych. Tymczasem badania jednoznacznie dowodzą, że zapewnienie opieki kotom dotychczas żyjącym na ulicy poprzez umieszczenie ich w placówce, w ujęciu czysto biologicznym zmniejsza ich codzienne cierpienie wynikające z nieustannej walki o przetrwanie.
Walidacja pomiaru kortyzolu w sierści (HCC) jako wskaźnika przewlekłego stresu
Tytuł: Cortisol determination in hair and faeces from domestic cats and dogs
Autorzy: P. A. Accorsi, E. Carloni, P. Valsecchi, R. Viggiani, M. Gamberoni, C. Tamanini, E. Seren
Czasopismo: General and Comparative Endocrinology (2008)
Link / DOI: https://doi.org/10.1016/j.ygcen.2007.07.002
Znaczenie kryjówek i wzbogacenia środowiskowego w redukcji stresu schroniskowego
Tytuł: The effect of hiding enrichment on stress levels and behaviour of domestic cats (Felis sylvestris catus) in a shelter setting and the implications for adoption potential
Autorzy: K. Kry, R. Casey
Czasopismo: Animal Welfare (2007)
Link: Dostęp w bazie Universities Federation for Animal Welfare (UFAW)
Wpływ warunków schroniskowych i urozmaiconej przestrzeni na dobrostan
Tytuł: Effect of cognitive enrichment on behavior, mucosal immunity and upper respiratory disease of shelter cats
Autorzy: N. Gourkow, C. J. C. Phillips
Czasopismo: Preventive Veterinary Medicine (2015)
Link / DOI: https://doi.org/10.1016/j.prevetmed.2015.08.018
Powiązane badanie (współautorstwo D. Fraser, 2006): The effect of housing and handling practices on the welfare, behaviour and selection of domestic cats by adopters in an animal shelter – opublikowane w Animal Welfare.
Wpływ jakości środowiska i opieki na przewlekły stres u kotów bezdomnych
Tytuł: Cortisol levels and adrenal gland weight of feral cats in relation to environmental quality
Autorzy: Hila Finkler, Joseph Terkel
Czasopismo: General and Comparative Endocrinology (Kwiecień 2010, Vol. 166, Issue 2)
Link / DOI: https://doi.org/10.1016/j.ygcen.2009.11.002
Tytuł: Hair Cortisol Concentration as a Biomarker of Chronic Stress in Dogs and Cats: A Review
Autorzy: A. Perillo, M. Mattioli i współpracownicy
Czasopismo: Animals (2021)
Link / DOI: https://doi.org/10.3390/ani11040969
