Choroby układu oddechowego u kotów – astma kocia, przyczyny kaszlu i diagnostyka
Prawidłowa wymiana gazowa i sprawne działanie dróg oddechowych warunkują dotlenienie wszystkich tkanek organizmu, jednak schorzenia tego układu u domowych drapieżników bywają przez opiekunów bardzo długo nierozpoznawane. Głównym powodem opóźnień diagnostycznych jest powszechne przekonanie, że nawracający kaszel i odruchy krztuszne wynikają wyłącznie z próby pozbycia się połkniętej podczas pielęgnacji sierści. W rzeczywistości zdrowy kot nie kaszle z powodu kul włosowych. Choroby układu oddechowego u kota obejmują szeroki wachlarz schorzeń, od infekcji wirusowych i bakteryjnych górnych dróg oddechowych, przez inwazje pasożytnicze, aż po przewlekłe stany zapalne oskrzeli. Wczesne odróżnienie objawów oddechowych od problemów trawiennych oraz ścisła współpraca z lekarzem weterynarii są niezbędne, aby uchronić zwierzę przed nieodwracalnymi zmianami w płucach i stanami bezpośredniego zagrożenia życia.
Astma kocia, przewlekłe zapalenie oskrzeli i inne schorzenia dróg oddechowych
Układ oddechowy dzieli się anatomicznie na drogi oddechowe górne (jama nosowa, zatoki przynosowe, gardło, krtań) oraz dolne (tchawica, oskrzela, oskrzeliki i pęcherzyki płucne). W obrębie górnych dróg oddechowych u kota domowego najczęściej diagnozuje się zakaźny katar koci, wywoływany głównie przez herpeswirusa (FHV-1) oraz kaliciwirusa (FCV), z wtórnymi nadkażeniami bakteryjnymi, takimi jak Chlamydia felis, Bordetella bronchiseptica czy Mycoplasma. U osobników dorosłych częstym powikłaniem przebytych w młodości infekcji jest przewlekłe zapalenie błony śluzowej nosa i zatok (rhinitis chronica), związane z trwałym uszkodzeniem małżowin nosowych, a także polipy nosowo-gardłowe czy zmiany nowotworowe, w tym chłoniak nosa.
W obrębie dolnych dróg oddechowych kluczową jednostką chorobową jest astma kocia (alergiczne zapalenie oskrzeli) oraz przewlekłe zapalenie oskrzeli. Astma kocia ma podłoże immunologiczne i rozwija się na skutek nadwrażliwości na wdychane alergeny środowiskowe. Kontakt z alergenem wywołuje gwałtowny skurcz mięśni gładkich oskrzeli, obrzęk błony śluzowej oraz nadprodukcję gęstego śluzu, co prowadzi do zwężenia światła dróg oddechowych i utrudnia wydychanie powietrza z płuc. Nieleczona astma prowadzi do trwałej przebudowy ścian oskrzeli i rozedmy płuc. Bardzo podobne objawy kliniczne dają również inwazje pasożytów płucnych (głównie nicieni Aelurostrongylus abstrusus oraz Capillaria aerophila), które choć częściej występują u zwierząt mających kontakt ze środowiskiem zewnętrznym, mogą zostać stwierdzone u każdego kota adoptowanego z ulicy lub schroniska.
Kaszel a zakłaczenie i jak rozpoznać niebezpieczną duszność
Najważniejszą umiejętnością, jaką musi posiąść opiekun, jest odróżnienie kaszlu od wymiotów i odruchu odkrztuszania pilobezoarów. Podczas ataku kaszlu kot przyjmuje bardzo charakterystyczną postawę: kuca nisko nad podłogą z podkurczonymi łapami, wyciąga szyję i głowę daleko do przodu (równolegle do podłoża), otwiera pyszczek i wydaje świszczące, charczące dźwięki połączone z pracą klatki piersiowej. Na końcu ataku zwierzę często przełyka odkrztuszony z oskrzeli śluz lub wypluwa niewielką ilość białej piany, co opiekunowie mylnie biorą za bezskuteczną próbę zwymiotowania kuli włosowej. Pamiętajmy, że wymioty i wydalanie sierści są procesem żołądkowym, angażującym silne skurcze tłoczni brzusznej przy głowie skierowanej zazwyczaj ku dołowi, podczas gdy kaszel zawsze świadczy o chorobie dolnych dróg oddechowych (oskrzeli lub płuc).
Do innych objawów chorób układu oddechowego należą kichanie, wypływ z nosa (surowiczy, śluzowy, ropny lub krwisty), świsty i furczenia słyszalne podczas oddychania, zmiana barwy głosu oraz spadek tolerancji wysiłkowej – kot po krótkiej zabawie z wędką kładzie się na boku i długo dochodzi do siebie. Stanem bezpośredniego zagrożenia życia, wymagającym natychmiastowej pomocy w klinice weterynaryjnej, jest duszność oraz atak astmatyczny. Kot w stanie ostrej niewydolności oddechowej oddycha z dużym wysiłkiem, angażując mięśnie brzucha, siedzi z szeroko rozstawionymi łokciami, ma rozszerzone nozdrza, a w skrajnej fazie oddycha przez otwarty pyszczek z wysuniętym językiem, zaś jego dziąsła i język mogą przybrać siną lub bladofioletową barwę. U zdrowego, zrelaksowanego kota oddychanie przez otwarty pyszczek (ziajanie) nie jest normą fizjologiczną i zawsze wymaga pilnej weryfikacji kardiologicznej oraz pulmonologicznej.
Diagnostyka weterynaryjna, terapia wziewna i weryfikacja zaleceń
Rozpoznanie przyczyny kaszlu lub przewlekłego kataru wymaga wieloetapowej diagnostyki różnicowej w gabinecie weterynaryjnym. Ponieważ w gabinecie pod wpływem stresu kot może oddychać zupełnie inaczej niż w domu, ogromną wartością dla lekarza jest nagranie telefonem ataku kaszlu lub sposobu oddychania zwierzęcia w warunkach domowych. Podstawą diagnostyki dolnych dróg oddechowych jest wykonanie badań krwi (w tym ocena poziomu eozynofili w morfologii), echo serca w celu wykluczenia przyczyn kardiologicznych duszności oraz zdjęcia rentgenowskie (RTG) klatki piersiowej w co najmniej dwóch lub trzech projekcjach, uwidaczniające charakterystyczny rysunek oskrzelowy w przebiegu astmy. Niezwykle ważne jest badanie kału metodą Baermanna z próbki zbiorczej z trzech dni, pozwalające wykryć larwy pasożytów płucnych. W przypadkach złożonych wykonuje się tomografię komputerową, rinoskopię (wziernikowanie jamy nosowej) lub bronchoskopię połączoną z płukaniem oskrzelowo-pęcherzykowym (BAL) w celu pobrania wymazu na badanie cytologiczne i posiew bakteriologiczny oraz mykologiczny.
Leczenie astmy kociej opiera się na wygaszaniu stanu zapalnego w oskrzelach za pomocą glikokortykosteroidów oraz rozszerzaniu dróg oddechowych za pomocą leków bronchodilatacyjnych w sytuacjach duszności. Najnowocześniejszą i najbezpieczniejszą metodą prowadzenia pacjenta astmatycznego jest terapia wziewna przy użyciu specjalnej komory inhalacyjnej z maseczką dopasowaną do kociego pyszczka (np. typu AeroKat). Podawanie sterydów wziewnych działa bezpośrednio w oskrzelach, minimalizując ogólnoustrojowe skutki uboczne, takie jak ryzyko rozwoju cukrzycy posterydowej, obciążenie narządów wewnętrznych czy spadek odporności. Stopniowe przyzwyczajenie kota do maseczki poprzez trening oparty na pozytywnych skojarzeniach pozwala na bezstresowe podawanie leków przez wiele lat.
W całym procesie diagnostyki i leczenia schorzeń oddechowych należy przede wszystkim uważnie słuchać lekarza weterynarii i prowadzić z nim otwartą, merytoryczną rozmowę. Opiekun powinien szczegółowo pytać o plan wykluczania pasożytów płucnych przed postawieniem diagnozy astmy, zasadność wykonania badania RTG klatki piersiowej oraz o możliwość przejścia z tabletek czy zastrzyków na bezpieczną terapię wziewną. Jeżeli jednak lekarz weterynarii nie odpowiada na pytania, bagatelizuje kaszel kota uznając go na słowo za zakłaczenie i sprzedaje jedynie pasty słodowe bez wykonania zdjęcia RTG, przepisuje kolejne antybiotyki w ciemno przy przewlekłym katarze bez pobrania wymazu na posiew, lub przez lata leczy astmę wyłącznie za pomocą długo działających sterydów w zastrzykach (typu depot), które drastycznie zwiększają ryzyko cukrzycy i niewydolności serca, należy bezwzględnie skonsultować się z innym lekarzem weterynarii, najlepiej specjalizującym się w chorobach wewnętrznych lub pulmonologii, w celu zweryfikowania tych informacji.
Higiena powietrza w domu i modyfikacja środowiska dla kota z astmą
Skuteczność leczenia farmakologicznego u kota z chorobami dróg oddechowych zależy w ogromnym stopniu od wyeliminowania czynników drażniących z jego bezpośredniego otoczenia. Błona śluzowa oskrzeli u astmatyka jest skrajnie reaktywna, dlatego w domu obowiązuje całkowity zakaz palenia tytoniu oraz używania papierosów elektronicznych – dym bierny osiada na sierści kota, jest zlizywany podczas toalety i wdychany prosto do płuc, wywołując ostre rzuty choroby. Z mieszkania należy bezwzględnie usunąć wszelkie odświeżacze powietrza w sprayu i podłączane do gniazdek, świece zapachowe, kadzidła, dyfuzory z olejkami eterycznymi (które dodatkowo są dla kotów silnie hepatotoksyczne), a także zrezygnować z używania silnie pachnących proszków do prania, płynów do płukania tkanin oraz żrących środków czyszczących z chlorem przy myciu podłóg i kuwet.
Kluczowej zmiany wymaga również kocia toaleta: pylące żwirki bentonitowe lub silikonowe oraz wszelkie podłoża perfumowane należy zastąpić wysokiej jakości, niepylącym i całkowicie bezzapachowym żwirkiem roślinnym, a zamknięte kuwety zamienić na kuwety otwarte, w których podczas kopania nie tworzy się chmura pyłu wdychana przez zwierzę. W mieszkaniu warto regularnie odkurzać za pomocą odkurzacza z filtrem HEPA, stosować oczyszczacze powietrza zatrzymujące roztocza kurzu domowego, pyłki i smog, a w sezonie grzewczym dbać o prawidłową wilgotność powietrza na poziomie od czterdziestu pięciu do pięćdziesięciu pięciu procent. Bardzo istotne jest także utrzymanie prawidłowej masy ciała kota za pomocą wysokomięsnej diety mokrej, ponieważ nadmiar tkanki tłuszczowej wokół klatki piersiowej i w jamie brzusznej mechanicznie utrudnia pracę przepony i pogłębia problemy z oddychaniem.
