Organizacje prozwierzęce wyręczają państwo czy je uzupełniają?

To pytanie wraca regularnie w debacie publicznej – szczególnie gdy kolejna fundacja zbiera środki na to, co gmina powinna finansować z budżetu. Odpowiedź jest niejednoznaczna i zależy od tego, co rozumiemy przez „wyręczanie”.

Problem jest realny – i warto go nazwać

Zacznijmy od niewygodnej prawdy: tak, część organizacji prozwierzęcych faktycznie wykonuje zadania, które zgodnie z polskim prawem należą do gmin. Ustawa o ochronie zwierząt z 1997 roku nakłada na samorządy obowiązek zapewnienia opieki bezdomnym zwierzętom i tworzenia warunków do ich adopcji. W praktyce wiele gmin realizuje ten obowiązek szczątkowo – finansując przepełnione schroniska z minimalnym budżetem lub zlecając odławianie zwierząt firmom, których metody budzą poważne zastrzeżenia etyczne.

W tej luce działają organizacje społeczne. I tu zaczyna się dylemat: czy ich obecność rozwiązuje problem, czy go utrwala – zdejmując z gmin presję do poprawy systemu?

Uzupełnianie czy zastępowanie?

W teorii – uzupełnianie. W praktyce – często jedno i drugie jednocześnie.

Organizacje prozwierzęce robią rzeczy, których państwo strukturalnie nie jest w stanie robić dobrze:

• reagują szybko – interwencja w sprawie konkretnego zwierzęcia nie czeka na procedury administracyjne

• specjalizują się – fundacje zajmujące się kotami wolno żyjącymi, kotami FIV-pozytywnymi czy zwierzętami po urazach oferują wiedzę i zasoby, których schronisko gminne nie ma

• edukują – kampanie społeczne zmieniają postawy skuteczniej niż urzędowe komunikaty

• dokumentują i nagłaśniają – przypadki znęcania się nad zwierzętami trafiają do mediów i prokuratury często właśnie dzięki organizacjom, nie urzędom

Jednocześnie ich działalność może – nieintencjonalnie – zwalniać gminę z odpowiedzialności. Jeśli lokalna fundacja przejmuje bezdomne koty, sterylizuje je i szuka domów, gmina może uznać, że „jakoś to działa” i nie zwiększać budżetu na ochronę zwierząt.

Co z tego wynika praktycznie?

Najzdrowszy model to świadoma współpraca – nie zastępowanie, ale wywieranie presji przy jednoczesnym działaniu. Najskuteczniejsze organizacje prozwierzęce robią obie rzeczy naraz:

• wykonują pracę – ratują, leczą, adopcją

• dokumentują systemowe braki – i przekazują je radnym, mediom, Inspekcji Weterynaryjnej

• egzekwują prawo – składają zawiadomienia, wnioski o kontrolę, interpelacje przez radnych

Sama dobroczynność bez nacisku na zmianę systemową jest działaniem na bieżąco, nie na przyszłość. Organizacje, które łączą pomoc bezpośrednią z rzecznictwem, zmieniają więcej niż te, które ratują zwierzęta w ciszy.

Polska specyfika

W polskich realiach sektor organizacji prozwierzęcych jest rozdrobniony, niedofinansowany i oparty głównie na wolontariacie. Brakuje mechanizmów systemowej współpracy między NGO a samorządami – tam, gdzie takie partnerstwa istnieją (np. programy sterylizacji kotów wolno żyjących finansowane przez gminę, realizowane przez fundacje), przynoszą wymierne efekty.

Porównanie do WOŚP jest trafne w jednym sensie: obie struktury pokazują, że społeczeństwo jest gotowe finansować zadania, których państwo nie realizuje wystarczająco dobrze. To jednak nie argument za utrzymaniem status quo – to argument za zmianą systemu.