Kary u zwierząt nie działają – nauka to potwierdza od lat

„Musi wiedzieć, że źle zrobił.” „Trzeba mu pokazać, kto tu rządzi.” „Inaczej nie zrozumie.” Te zdania słyszę regularnie – od ludzi, którzy szczerze kochają swoje zwierzęta. I właśnie dlatego warto o tym rozmawiać wprost.

Co rozumiemy przez „karę”?

W kontekście tresury i opieki nad zwierzętami kara to każdy bodziec, który ma zmniejszyć częstotliwość danego zachowania poprzez wywołanie dyskomfortu. W praktyce oznacza to: krzyczenie, uderzanie, szarpanie za obrożę, straszenie, zamykanie w małej przestrzeni, natryskiwanie wodą czy używanie obroży elektrycznych lub kolczatek.

Część z tych metod jest w Polsce nielegalna na mocy Ustawy o ochronie zwierząt. Część funkcjonuje w szarej strefie – powszechna, ale nieakceptowalna z punktu widzenia współczesnej wiedzy behawioralnej.

Dlaczego kary nie działają?

Zwierzę ukarane nie rozumie dlaczego – rozumie tylko że. Uczy się nie tego, czego oczekuje opiekun, lecz tego, że opiekun jest źródłem zagrożenia. Efekty są odwrotne do zamierzonych:

• agresja wywołana lękiem – zwierzę atakuje, bo nie ma innej opcji ucieczki

• wyuczona bezradność – zwierzę przestaje reagować na cokolwiek, bo żadna reakcja nie przynosi ulgi

• unikanie opiekuna – zamiast więzi buduje się dystans i nieufność

• nasilenie problemowego zachowania – stres jest częstą przyczyną zachowań, które kara miała wyeliminować

Badania opublikowane w Applied Animal Behaviour Science wykazały, że psy szkolone metodami awersyjnymi wykazują znacznie wyższy poziom kortyzolu i więcej objawów stresu niż psy szkolone metodami pozytywnymi – nawet długo po zakończeniu treningu.

Pozytywne wzmocnienie – nie nagradzanie za wszystko

Pozytywne wzmocnienie to nie pobłażliwość ani brak granic. To precyzyjne narzędzie: nagradzasz zachowanie, które chcesz widzieć częściej. Smakołyk, zabawa, pochwała – w odpowiednim momencie działają silniej niż jakakolwiek kara, bo motywują zamiast straszyć.

Zwierzę pracujące dla nagrody jest zaangażowane, uczy się szybciej i chętniej współpracuje. Zwierzę pracujące, żeby uniknąć kary – jest w permanentnym stresie.

Skąd biorą się złe metody?

Rzadko ze złośliwości. Częściej z:

• nieświadomości – „tak mnie uczyli, tak robiłem zawsze”

• frustracji – gdy nic nie działa, sięgamy po coraz silniejsze bodźce

• błędnych przekonań o dominacji i hierarchii – teoria dominacji u psów została obalona przez samego jej twórcę, Davida Mecha, który dziś aktywnie odcina się od swoich wcześniejszych wniosków

• wpływu mediów – programy telewizyjne promujące metody awersyjne wciąż kształtują przekonania milionów opiekunów

Co zamiast kary?

• zidentyfikuj przyczynę problematycznego zachowania – zachowanie to zawsze komunikat

• zarządzaj środowiskiem – usuń możliwość pojawienia się niepożądanego zachowania zamiast czekać i karać

• nagradzaj alternatywę – zamiast karać za skakanie, nagradzaj za cztery łapy na ziemi

• skonsultuj się z certyfikowanym behawiorystą jeśli problem jest poważny – nie z trenerem dominacji

Zwierzę, które ufa swojemu opiekunowi, jest bezpieczniejsze, zdrowsze i lepiej współpracuje. Budowanie tej relacji na strachu to wybór, który zawsze odbija się czkawką – prędzej czy później.